Árskógsströnd

Minni-Árskógur eða Litli- Árskógur eins og bærinn er nú jafnan nefndur, stendur fyrir mynni Þorvaldsdals og liggur landareignin meðfram vatnsfalli dalsins. Þorvaldsánni (Þorvaldsdalsánni) frá ósi hennar upp í Vaðhólshvamm og að svokallaðri Grænutóft eða girðingu sem sett hefur verið á merkjunum þaðan í átt til fjalls. Upp við fjallsræturnar er Torfhóll á merkjunum og línan bein áfram þaðan en ekki bundin föstu örnefni í fjallinu. Norðurmörk þessarar jarðar voru jafnan miðuð við merkjagarð frá Garðabugum austur að Móalæk og til fjallsins upp norðan við Eyjólfsengi í beina línu á Stórhólinn. Lítil sneið suður fyrir þessa línu féll til Hlíðarlands er það býli var stofnað.
Mörg býli haf verið stofnuð í landareigninni, flest á Sandinum (Árskógssandi, Litla-Árskógssandi) eða í nágrenni hans. Sólvangur er þó við tún heimabæjar að sunnan. Svínakot, byggt 1880, var nýlega skírt upp og heitir nú Ártún, er elsta býlið og nafn þess fornt ( sjá jarðabókina frá 1712). Það stendur norðan við votlendishvamminn Svínakeldur. Næstelst er býlið Hinriksmýri, reist 1882 og fyrstu árin fært til bókar undir nafninu Jerúsalem, sennilega af því að frumbygginn hér Salómon og hafði að viðurnefni hið sjaldgæfa nafn "snjókóngur". Innan fárra ára kom svo nafnið Hinriksmýri, er studdist við fornt örnefni staðarins, mýrarinnar meðfram Móalæknum sem þar neðst er jafnframt kallaður Hinriksmýrarlækur, einkum eftir að býlið kom til sögu.
Um þetta leyti lifði á vörum fólksins forn sögn um Hinrik nokkurn sem átti heima á Birnunesi en var veginn vegna ójafnaðar gagnvart bóndanum á Hellu sem hafði akra sína þarna við landamerkin og rak réttar síns með því að leggja að velli yfirgangsmanninn sem reyndar hét Hrani en ekki Hinrik. Eftir þannan verknað hlaut staðurinn nafnið Hranareki eða Hranarek ( sjá Svarfdælasögu). Þegar mýri bættist aftanvið varð þetta stirðlegt í framburði: Hranareksmýri og víxlaðist auðveldlega í Hranreksmýri. Þegar svo atburðurinn fyrntist og Hinriks nafnið var komið inn í málið en Hrani Kötluson á Birnunesi öllum gleymdur, skripluðu menn yfir í þess nafnsins sem léttara var í munni. Þannig er Hinriksmýrarnafnið til orðið.
Þó að lending væri ekki góð á Sandinum, var þar þó skerjalaus sandfjara, svo að snemma varð þar útróðarstaður, ekki aðeins bænda í Litla-Árskógi, heldur einnig annarra þar uppi á ströndinni og í Þorvaldsdalnum, vestan ár. Kotbýlum smáfjölgaði þar á nítjándu öldinni, einkum síðasta aldarfjórðunginn. Og nú (1978) er þarna ört vaxandi útgerðarstaður, "kotin" öll horfin og komin í þeirra stað nýtískuleg hús og annað eftir því. Við Flatasker er kominn steinsteypt bryggja, Flataskersbryggja. Akvegur liggur nú þaðan skáhallt upp bakkann þar sem Svartagil var, austur Sandsbakka, um Lágina sem fyrrum var nokkru dýpri og upp Melinn, yfir Gatnamótin og Móana að túnfæti höfðubólsins. Nöfn gömlu býlanna og fyrstu húsanna er sum eftirminnileg. Frá síldarárunum (Norðmannaárunum) var nafnið á súðbyrtu húsi sem síðar var lengi samkomu- og skólahús, Norskahúsið sem stóð neðst í Láginni.
Rósuhús (tvílyft timburhús) stóð austan undir Melnum, sunnan Lágarinnar, næst Sjóarnesi en svo nefndust bakkarnir suður að ánni. Búðir voru þrír litlir bæir upp við Melinn og Skarphéðinsbær ofar, framan í Melnum fast við Lágina. Litlu sunnar og ofar var Sigurvinshús, þar sem nú er húsið Hólanes. Norðvestan Lágarinnar stóð Ásmundarbær sem upphaflega hét Heljarþröm og síðar Svalbarð. Litlu utar á bakkanum stóð húsið Steinn sem brann 1896. Nokkru vestar stóð Kristinsbær. Sölvabær stóð þar sem nú er Sandgerði. Árbakki (byggður 1897) stóð fast við ána, þar sem nú er göngubrúin (Árbakkabrúin). Enn tíðkast á Sandinum að húsin beri sérnöfn frá fyrri tíð, svo sem Viðarholt og Árgerði, Skógarnes, Sæland og Sæborg.
Á Kambinum austur að árósnum hafa staðið nokkur hús, allt frá Norðmannaárunum fyrir síðustu aldamót, svo sem beitningaskúrar, fiskgeymsluhús og þar stóð Íshúsið, eitt hinna elstu hér á landi. Nokkru fyrir ofan ármynnið var kallaður Hylur, eða Hylurinn. Þar var stundum hafður árabátur og ferjað, það var áður en Árbakkabrúin kom til sögu. Keldnalækur (Svínakotslækkur) er niðri í Keldunum og er afrennsli uppsprettanna úr Böðunum en svo nefnast lindirnar. Uppi á melabörðunum eru hinar fornu Melagötur, fjölfarin leið milli Sandsins og sveitarinnar áður fyrr. Grasbrekkurnar sunna undir melabörðunum meðfram ánni heita Kinnar. Móagötur liggja beint til bæjar í Litla-Árskógi þaðan sem þessir troðningar mætast ofan við Sólvelli en hverfa á köflum undir Sandsveginn nýja. Móarnir (Litla-skógsmóar í daglegu tali) eru víðlent hrísmóasvæði sem fyrrum var skóglendi eins og bæjarnafnið vottar. Öldum saman var stundað hrísrif og þar áður skógarhptt til eldiviðar á þessum slóðum, enda talið fram í jarðabókum o.fl. heimildum þar sem hlunnindi og látið í skiptum til nágranna. Þannig eyðilagðist smám saman skógurinn. Eigi síðar mundu gamlir menn aum aldamótin 1900 svo hávaxið kjarr á Móunum að leitótt þótti þar eftir kindum. Og þannig hefur það verið á fleiri jörðum og nafn sveitarinnar er auðvitað réttnefni. Melarnir upp með ánni liggja í stórum sveigum og skaga fram til árinnar, Birgisnef, Litlanef og Stóranef, öll nokkuð hátt uppi frá ánni. Þar ofan við þverbeygir áin á kafla og myndar breytt nes og hvamm, Brúarhvamminn, þar sem uppvex nú fallegur skógur er Árskógströndungar stofnsettu árið 1952. Er þá komið að Þorvaldsárbrú og Þorvaldsárfossi sem er eini fossinn frá upptökum árinnar á vatnaskilum dalsins. Norðan fossins er Brúarmelur, þaðan liggur Þorvaldsdalsvegur vestri upp með ánni. All langt útaustur á Móunum er ógetið um Móatjörnina við Móalæk. Þar var sundskýli um 1910 og kennt sund ví tjörninni á vegum U.M.F.Reynis, hlaðinn upp allmikill stíflugarður og vatni veitt inn fyrir hann úr læknum.
Þegar horft er til fjalls frá Litla-Árskógi blasir við gífurlegt jarðfall sem fallið hefur til suðausturs fram úr Sólarfjallinu allt niður um hlíðarfót. Ofan dyngjunnar er van í fjallið en hún breiðir mjög úr sér og nefnist hraun eins og fleiri slíkar. Utan við það rís upp hjallastubbur á merkjunum, hans hefur áður verið getið, það er Stórhóllinn. Neðan við hann er Stórhólslaut og enn neðar Hraunkriki, norðan jarðfallsins.
Miðsvæðis á Hrauninu eru steinar tveir sem heita Rússasteinar eða Rússar. Þar fundust 1894 rússneskir menn er strokið höfðu af vöruflutningaskipi er beið byrjar við Hrísey. Hvort þessir steinar hafið áður borið eitthvert nafn er ekki vitað.
Bæjarlækurinn rennur ofan frá Ennum um grunna lægð er heitir Lækjardalur. Norðan hans uppi við fjallsrætur eru Balirnar. Ofan við fyrrnefnt Hraun heitir Skriður. Heima í túni er eigi vitað um önnur örnefni en Fjósavöll út og upp frá bæ, - þar var sumarfjósið, og Beinrófu suður frá bænum. Suður þaðan lágu marfaldir troðningar, kallaðir Göturnar. Það var þjóðleiðin forna sunnan frá vaðinu yfir ána í Vaðhólshvammi.

(Heimild: Örnefni í Eyjafjarðarsýslu eftir Jóhannes Óla Sæmundsson)